Адам миының құпиялары ой мен сананың пайда болуы
Work text
ҒТАМР: [ҒТАМР коды]
ӘОЖ: [ӘОЖ коды]
АДАМ МИЫНЫҢ ҚҰПИЯЛАРЫ ОЙ МЕН САНАНЫҢ ПАЙДА БОЛУЫ
Орындаған: [Аты-жөні, тобы немесе сыныбы]. Ұйым: [Ұйымның атауы], [Қала], Қазақстан. Электрондық пошта: [Электрондық пошта]. ORCID: [ORCID].
Аңдатпа
Мақала адам миының құрылымы мен сананың қалыптасуы арасындағы байланысты теориялық тұрғыдан талдауға арналған. Зерттеудің мақсаты – ми бөлімдерінің өзара ұйымдасуы, эволюциялық күрделенуі және ойлау, жады, сезім мен субъективті тәжірибе сияқты сана құбылыстарының пайда болуын біртұтас түсіндіру. Әдістемелік негіз ретінде тақырыпқа қатысты екі қазақша ғылыми-танымдық мәтінге мазмұндық талдау жасалды: біріншісі ми бөлімдерінің қызметін, екіншісі сананың ұғымдық және философиялық қырларын сипаттайды. Нәтижесінде сана бір ғана ми бөлігінің қызметі емес, жүйке жүйесінің өткізгіш жолдары, ми қыртысы, қыртысасты құрылымдар және денелік ақпаратты біріктіретін көпдеңгейлі үдеріс ретінде пайымдалды. Ми эволюциясында сенсорлық бағдарлану мен қозғалысты басқару жүйелерінің күрделенуі алдыңғы мидың және қыртыстың кеңеюіне жағдай жасағаны анықталды. Ойлау мен жады тәжірибені сақтау, қайта өңдеу және жаңа шешімдер құрумен байланысты, бірақ олардың субъективті сезілуі әлі де толық түсіндірілмеген мәселе болып қалады. Жұмыс сананы зерттеуде биологиялық, психологиялық және философиялық деңгейлерді бөле отырып, оларды өзара байланысты қарастыру қажеттігін көрсетеді. Практикалық тұрғыдан мақала ми саулығы, білім алу және когнитивтік белсенділікті түсіндіруге негіз береді.
Түйін сөздер: ми, сана, ойлау, жады, ми қыртысы, нейрондық байланыс, субъективті тәжірибе.
Кіріспе
Адамның өзін және әлемді түсінуі ми қызметін түсінуден басталады. Ми ағзаның қозғалысын, ішкі мүшелерін және сыртқы тітіркендіргіштерге жауабын үйлестіреді, ал сана осы биологиялық жүйенің тәжірибені қалай ұйымдастыратыны туралы сұрақ қояды. Сананы ойлау, қиял, жады, ерік, сезім, ниет және эмоциямен көрінетін қабілеттер кешені ретінде сипаттауға болады [1]. Сондықтан «ой қайдан пайда болады?» деген мәселе тек анатомияға емес, психология мен философияға да қатысты.
Мәселенің өзектілігі ми мен сана арақатынасын біржақты түсіндірудің жеткіліксіздігінен көрінеді. Ми бөлімдері түрлі қызмет атқарғанымен, адам тәжірибесі олардың өзара байланысына тәуелді. Ми құрылысы туралы деректе өткізгіш жолдар ми бөлімдерін және жұлынды байланыстырып, орталық жүйке жүйесінің біртұтас қызметін қамтамасыз ететіні көрсетіледі [2]. Демек, ой мен сананы белгілі бір «орталыққа» ғана телу ғылыми талдауды тарылтады. Мақаланың мақсаты – ми құрылысы, эволюциялық даму және сананың негізгі феномендері арасындағы байланысты шолу-талдамалық түрде көрсету.
Материалдар мен әдістер
Бұл жұмыс эмпирикалық эксперимент емес, дереккөздерге негізделген теориялық шолу болып табылады. Материал ретінде қазақ тіліндегі екі мақала алынды: «Сананың табиғаты, анықтамалары және негізгі қабілеттері» және «Мидың құрылысы мен бөлімдерінің өзара байланысы». Бірінші мәтін сана ұғымын, менталдық күйлерді, жады мен субъективті тәжірибені, сондай-ақ дуализм, материализм және идеализм арасындағы айырмашылықтарды сипаттайды [1]. Екінші мәтін ми бағанын, мишықты, аралық миды, үлкен ми сыңарларын және ми қыртысын анатомиялық-қызметтік тұрғыдан талдайды [2].
Талдау үш қадаммен жүргізілді: алдымен ми құрылымдары мен қызметтері жіктелді; кейін санаға қатысты ұғымдар осы құрылымдық деңгейлермен салыстырылды; соңында екі мәтіндегі тұжырымдар ортақ модельге біріктірілді. Нақты эксперименттік өлшемдер, клиникалық үлгі және сандық деректер берілмегендіктен, нәтижелер себепті дәлел емес, ұғымдық синтез ретінде ұсынылады. Бұл шектеу мақала қорытындыларының қолданылу аясын анықтайды.
Нәтижелер және талқылау
Ми қызметін түсіндірудің бірінші деңгейі – құрылымдық тұтастық. Ми ақ және сұр заттан тұрады: ақ зат өткізгіш жолдарды қалыптастырса, сұр зат ядролар мен ми қыртысын түзеді [2]. Ми бағаны тыныс алу, жүрек қызметі, ас қорыту және қорғаныш рефлекстері сияқты өмірлік маңызды үдерістерге қатысады. Мишық қозғалыс үйлесімділігі мен тепе-теңдікті реттейді, ортаңғы ми бағдарлау реакцияларына қатысады, ал аралық ми рецепторлардан келетін ақпаратты алдыңғы миға жеткізеді. Бұл қызметтер саналы ойға тікелей тең болмаса да, сана сүйенетін денелік және сенсорлық негізді жасайды.
Кесте 1. Ми деңгейлері мен санаға қатысы
Деңгей | Негізгі қызмет | Санаға ықтимал үлесі |
Ми бағаны | Өмірлік рефлекстер және өткізгіштік | Ояулық пен денелік тұрақтылыққа негіз болады |
Мишық және қыртысасты жүйелер | Қозғалысты үйлестіру, бағдарлану, ішкі реттеу | Сезімдік-қимылдық тәжірибені ұйымдастырады |
Ми қыртысы | Күрделі ақпаратты біріктіру, тілдік және жоғары жүйке қызметтері | Ойлау, жады, жоспарлау және өзіндік есеп беру |
Дереккөз: [1; 2] бойынша авторлық жинақтау.
Кестеде көрсетілгендей, сана бір деңгейдің жеке өнімі ретінде емес, төменгі деңгейлерден келетін ақпараттың жоғары деңгейде біріктірілуі ретінде қарастырылады. Алайда мұндай иерархия қарапайым «төменнен жоғары» түсіндірумен шектелмейді. Саналы күй әрекетке, назарға және есте сақтауға әсер етіп, кері байланыс арқылы ми жұмысының келесі ұйымдасуын өзгертеді. Осыдан сана динамикалық, үздіксіз жаңарып отыратын жүйе ретінде көрінеді.
Сурет 1. Ми құрылымынан саналы тәжірибеге өтетін сапалық байланыс.
Сананың екінші деңгейі – менталдық мазмұн. Ойлау пайымдау мен шешім қабылдауға, жады ақпарат пен тәжірибені сақтап қайта еске түсіруге, қиял мүмкін болатын жағдайларды модельдеуге мүмкіндік береді [1]. Бұл қабілеттердің бәрі сыртқы ақпаратты қабылдау мен ішкі күйлерді өңдеудің бірізді тізбегін құрайды. Дегенмен сананың субъективті жағы, яғни белгілі бір түсті көру, ауырсынуды сезіну немесе өз ойын «өзінікі» деп тану, тек ақпараттың өңделуімен толық сипатталмайды. Сондықтан нейрондық механизмді анықтау мен тәжірибенің мағынасын түсіндіру бір мәселе емес.
Ми мен сана байланысын түсіндіретін философиялық ұстанымдар осы айырмашылықтан туындайды. Дуализм сана мидан тәуелсіз болуы мүмкін деп пайымдайды; материализм менталдық құбылыстарды нейрондық үдерістермен байланыстырады; идеализм физикалық шындықтың танылуын санамен сабақтастырады [1]. Бұл ұстанымдардың әрқайсысы мәселенің бір қырын ашады, бірақ мақаладағы деректер олардың бірін түпкілікті дәлелдемейді. Ғылыми тұрғыдан сақ ұстаным – ми өзгерістерінің санаға әсерін мойындап, субъективті тәжірибені зерттеудің көпәдісті тәсілін сақтау.
Эволюциялық тұрғыдан ми жүйке жүйесінің қарапайым торлы және түйінді түрлерінен түтікті жүйеге өту барысында күрделенді. Сенсорлық жүйелердің жетілуі, кеңістікте бағдарлану және құрлыққа бейімделу алдыңғы мидың дамуына ықпал етті; кейін ми қыртысы төменгі орталықтардың қызметін көбірек біріктірді [2]. Бұл дерек сана бір сәтте пайда болған оқшау қасиет емес, ақпаратты біріктіру мүмкіндігі кеңейген ұзақ биологиялық дамудың нәтижесі болуы ықтимал екенін көрсетеді. Соған қарамастан эволюциялық түсіндірме субъективті тәжірибенің нақты қалай туатынын толық ашпайды.
Талқылаудың практикалық қыры да маңызды. Ми қызметін қолдау үшін ұйқы тәртібі, дене белсенділігі, дұрыс тамақтану, тұрақты ой еңбегі және күйзелісті шектеу ұсынылады [2]. Бұл кеңестер сананың табиғатын шешпейді, бірақ когнитивтік қызметтің денелік негізге тәуелді екенін еске салады. Зерттеудің шектеуі – деректердің теориялық және сипаттамалық болуы, клиникалық немесе нейровизуалдық материалдың болмауы. Келешекте сана күйін мінез-құлық өлшемдерімен, ми белсенділігінің көрсеткіштерімен және субъективті есептермен қатар зерттеу қажет.
Қорытынды
Адам миы мен сананың арақатынасы бір ғана анатомиялық орталықпен түсіндірілмейді. Ми бағаны мен қыртысасты жүйелер ағзаның өмірлік тұрақтылығын және сенсорлық-қимылдық байланыстарды қамтамасыз етеді, ал ми қыртысы күрделі ақпаратты біріктіруге, ойлау мен жадыны ұйымдастыруға қатысады. Сана осы деңгейлердің өзара әрекетінен туындайтын, бірақ субъективті тәжірибе арқылы қосымша сипат алатын көпқабатты құбылыс ретінде көрінеді. Талдау ми эволюциясының ақпаратты өңдеу мүмкіндігін кеңейткенін, алайда «өңдеу» мен «сезінудің» арасы әлі де ашық ғылыми мәселе екенін көрсетті. Осыған байланысты болашақ зерттеулер нейроғылым, психология және сана философиясының әдістерін біріктіруі тиіс.
Files
Subscribers can download the files.