[Ұйымның атауы]

[Факультет және кафедра]

РЕФЕРАТ

Смартфонға тәуелділік және зейін қоюдың қиындауы

Пән немесе іс-шара: [Пән немесе іс-шара]

Орындаған: [Аты-жөні, тобы немесе сыныбы]

Тексерген: [Жетекшінің аты-жөні және лауазымы]

[Қала] 2026

Мазмұны

Кіріспе

Смартфонға тәуелділік және зейін ұғымдарының арақатынасы

Смартфонға тәуелділіктің мазмұны

Дәлелдердің ортақ және қайшы тұстары

Смартфонның зейінге әсер ету тетіктері

Қолжетімділік және когнитивтік жүктеме

Көпміндеттілік және назарды ауыстыру

Оқу ортасындағы салдар және зейінді қорғау жолдары

Оқу мен әл-ауқатқа ықпалы

Практикалық тәсілдер

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер

Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Смартфон оқу, қарым-қатынас және ақпарат іздеу үшін күнделікті қолданылатын әмбебап құралға айналды. Оның пайдасы айқын болғанымен, құрылғыға жиі оралу, хабарламаларды бақылау және әлеуметтік желілерді үздіксіз тексеру зейінді бір міндетте ұзақ ұстауды қиындатуы мүмкін. Бұл мәселе әсіресе оқу кезінде маңызды, өйткені зейіннің бөлінуі ақпаратты түсіну мен есте сақтауға әсер етеді. Қазіргі зерттеулер смартфонның ықпалы тек экранға қараумен шектелмейтінін, оның қолжетімділігі мен адамның оған деген ішкі дайындығы да когнитивтік ресурстарды жұмсай алатынын көрсетеді [1; 2].

Мақсаты. Смартфонға тәуелділік пен зейін қоюдың қиындауы арасындағы байланысты ғылыми әдебиеттерді салыстыру арқылы сипаттау.

Міндеттері:

• смартфонға тәуелділік және зейін ұғымдарының мазмұнын ашу;

• смартфонның қолжетімділігі мен хабарламалардың когнитивтік әсерін салыстыру;

• оқу барысындағы көпміндеттіліктің есте сақтау мен оқу нәтижесіне ықпалын талдау;

• зейінді қорғауға бағытталған орынды мінез-құлықтық тәсілдерді тұжырымдау.

Дереккөздерге шолу. Жұмыста смартфонның жай ғана болуы мен базалық зейінге әсерін зерттеген Skowronek, Seifert және Lindberg еңбегі, оқу кезіндегі мобильді алаңдатудың әсерін жинақтаған Chen және әріптестерінің метаталдауы, смартфондық алаңдату туралы Taylor және әріптестерінің жүйелі шолуы, сондай-ақ Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының жастардың цифрлық әл-ауқаты туралы саяси баяндамасы пайдаланылды [1–4].

Жұмыстың құрылымы. Реферат кіріспеден, үш негізгі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Бірінші бөлім ұғымдық негізді, екінші бөлім зейінге әсер ету тетіктерін, үшінші бөлім оқу ортасындағы салдар мен алдын алу жолдарын қарастырады.

1Смартфонға тәуелділік және зейін ұғымдарының арақатынасы

1.1Смартфонға тәуелділіктің мазмұны

Смартфонға тәуелділік күнделікті міндеттерден гөрі құрылғыны тексеруге басымдық беру, оны қолжетімсіз сезінгенде мазасыздану және қолдануды шектеу ниеті іске аспауы сияқты мінез-құлық белгілерімен сипатталады. Бұл ұғымды жай ғана көп қолданумен теңестіруге болмайды: құрылғыны ұзақ пайдалану оқу немесе жұмыс мақсатына байланысты болуы мүмкін, ал проблемалық пайдалану адамның ұйқысына, оқуына, қарым-қатынасына және өзін-өзі реттеуіне зиян келтіретін үлгі ретінде көрінеді [3; 4]. Сондықтан тәуелділікті бағалауда уақыттың өзі емес, қолдану мақсаты, бақылау деңгейі және оның күн тәртібін ығыстыруы маңызды.

Зейін қою дегеніміз - белгілі бір нысанға немесе міндетке психикалық ресурстарды таңдап бағыттап, маңызды ақпаратты өңдеу және бөгде әсерлерді тежеу қабілеті. Атқарушы функциялар жоспарлау, импульсті бақылау және міндет ауысуын басқару арқылы зейінді тұрақтандырады. Skowronek және әріптестері когнитивтік ресурстардың шектеулі екенін, смартфонның міндетке қатысы жоқ қосымша жүктеме ретінде сол ресурстардың бір бөлігін алып қоюы мүмкін екенін түсіндіреді [1]. Бұл түсіндірме смартфонды белсенді пайдаланбай отырған адамның да неге алаңдауы ықтимал екенін көрсетеді.

1.2Дәлелдердің ортақ және қайшы тұстары

Зерттеулердің бір бөлігі смартфонның көз алдында немесе қолжетімді жерде болуы жұмыс жадын, сұрыпталған зейінді және күрделі тапсырмаларды орындауды әлсірететінін хабарлайды. Басқа зерттеулер мұндай әсердің барлық жағдайда қайталанбайтынын, тапсырма күрделілігіне, адамның құрылғыға эмоционалдық байланысына және эксперимент жағдайына тәуелді екенін көрсетеді [1]. Демек, мәселені «смартфон әрдайым зейінді бұзады» деген қарапайым тұжырыммен шектеуге болмайды.

Төмендегі кесте негізгі дереккөздердің ұстанымдарын салыстырады.

Кесте 1 | Смартфон мен зейін байланысын түсіндіретін зерттеу бағыттары

Кестеден байқалғандай, зерттеулер смартфонның тек «уақыт ұрлайтын» құрал емес, зейін жүйесіне әртүрлі жолмен әсер ететін орта екенін көрсетеді. Сонымен бірге себеп-салдар байланысын асыра түсіндірмеу қажет: зейіні әлсіз немесе мазасыз адам да смартфонға жиірек жүгінуі мүмкін.

2Смартфонның зейінге әсер ету тетіктері

2.1Қолжетімділік және когнитивтік жүктеме

Смартфонның әсерін түсіндіретін бірінші тетік - қолжетімділік. Адам тапсырманы орындап отырғанда құрылғыдан хабарлама келуі мүмкін екенін біледі. Осы күту саналы түрде телефонға қарамаса да, назарды ішінара бақылау режимінде ұстайды. Skowronek және әріптестерінің зерттеуінде смартфонмен бір кеңістікте отырған қатысушылардың жұмыс жылдамдығы төмен болған; авторлар бұл нәтижені қосымша, міндетке қатысы жоқ когнитивтік жүктемемен байланыстырады [1]. Зерттеу үлгісінің шағын әрі студенттерден құралғанын ескеру керек, сондықтан нәтижені барлық жас тобына тікелей жалпылау шектеулі.

Екінші тетік - хабарлама арқылы туындайтын еріксіз бағдарлау. Дыбыс немесе діріл міндеттің мазмұнына қатысы болмаса да, ағза оны маңызды сигнал ретінде өңдейді. Taylor және әріптестері смартфондық алаңдатудың сыртқы стимулдармен қатар ішкі күйге, мысалы зерігу мен мазасыздыққа байланысты екенін көрсетеді [3]. Яғни хабарламаларды өшіру пайдалы болғанымен, адамның автоматты түрде тексеру әдеті сақталса, мәселе толығымен жойылмайды.

2.2Көпміндеттілік және назарды ауыстыру