Жалған ақпаратты анықтау және интернет дереккөздерінің сенімділігін бағалау
Work text
[ҒТАМР коды]
[ӘОЖ коды]
[Автордың инициалдары мен тегі]
[Ұйымның атауы, қала, ел]
Электрондық пошта: [электрондық пошта]; ORCID: [ORCID]
ЖАЛҒАН АҚПАРАТТЫ АНЫҚТАУ ЖӘНЕ ИНТЕРНЕТТЕГІ ДЕРЕККӨЗДЕРДІҢ СЕНІМДІЛІГІН БАҒАЛАУ
Аңдатпа
Мақала жалған ақпаратты тану және интернеттегі дереккөздердің сенімділігін жүйелі бағалау мәселесін теориялық тұрғыдан талдайды. Зерттеудің мақсаты - оқырманға ақпаратты бірден қабылдамай, оның қайдан шыққанын, қандай дәлелге сүйенетінін және басқа тәуелсіз дереккөздермен қаншалықты сәйкес келетінін тексеруге мүмкіндік беретін ықшам бағалау моделін ұсыну. Әдіс ретінде ғылыми шолуға, халықаралық ұйымдардың нұсқаулықтарына және онлайн ақпаратты бағалау жөніндегі соңғы зерттеулерге салыстырмалы талдау жасалды. Нәтижесінде сенімділікті бағалаудың бес өзара байланысты өлшемі айқындалды: дереккөздің кім екені мен құзыреті, жарияланымның уақыты мен контексті, дәлелдің тексерілуі, тәуелсіз растау және мәтіннің ықтимал эмоциялық немесе мүдделік ықпалы. Латералды оқу, яғни күмәнді парақтан шығып, авторды, ұйымды және негізгі тұжырымды басқа терезелерден тексеру, үстірт белгілерге сүйенуден тиімдірек әдіс ретінде сипатталды. Мақала жеке пайдаланушының дағдысы жеткіліксіз болған жағдайда платформалық және білім беру шараларының қажеттігін көрсетеді. Ұсынылған модель эмпирикалық эксперименттің нәтижесі емес, жарияланған еңбектерді жүйелейтін аналитикалық шолу болып табылады; сондықтан оны нақты аудиторияларда сынау келесі зерттеудің міндеті ретінде белгіленеді.
Түйін сөздер: жалған ақпарат, дезинформация, дереккөз сенімділігі, медиасауаттылық, латералды оқу, фактчекинг, сыни ойлау.
Кіріспе
Интернеттегі ақпарат ағынының жылдамдығы пайдаланушыға пайдалы білімге тез жетуге мүмкіндік береді, бірақ дәл осы жылдамдық тексерілмеген тұжырымдардың таралуын да күшейтеді. Жалған ақпарат қателесіп жасалуы мүмкін, ал дезинформация алдау ниетімен құрастырылуы мүмкін; күнделікті қолданыста бұл ұғымдар жиі қатар аталады. UNESCO-ның оқу-әдістемелік еңбегі онлайн тексеруді журналистік білімнің практикалық бөлігі ретінде қарастырады және оны әртүрлі ортаға бейімдеуге болатын бағдар ұсынады [1].
Сенімділікті бағалау тек мәтіннің тілдік сапасына немесе сайттың кәсіби көрінуіне сүйенбеуі керек. NIST анықтамасында сенімді дереккөздің ақпараты беделді арнаға байланыстырылуы, сәйкестікке, дәлдікке және өзектілікке тексерілуі тиіс екені көрсетіледі [5]. UNESCO-ның практикалық ұсынымдары авторды, жарияланған күнді, қосымша деректерді тексеруді және тақырыпатпен шектелмей толық мәтінді оқуды ұсынады [4].
Қазіргі зерттеулер мәселені тек “ақпарат рас па?” деген сұрақпен шектемейді. Онлайн өзара әрекеттесудің төрт кезеңді шеңбері дереккөзді таңдау, ақпаратты іріктеу, оны бағалау және реакция жасау сатыларын ажыратады [2]. Ал кәсіби фактчекингте кең қолданылатын латералды оқу күмәнді беттің ішкі белгілерін ұзақ зерделеуден гөрі, сыртқы тәуелсіз беттер арқылы дереккөздің кім екенін және дәлелдің мәртебесін анықтауды көздейді [3]. Осы мақаладағы зерттеу сұрағы: қарапайым пайдаланушыға жалған ақпарат қаупін төмендететін қандай тексеру реті ең түсінікті және қайталанымды бола алады?
Материалдар мен әдістер
Зерттеу жарияланған ашық дереккөздерге негізделген аналитикалық шолу ретінде орындалды. Материалдар қатарына UNESCO-ның журналистика және фактчекинг жөніндегі оқу құралы, UNESCO-ның практикалық тексеру нұсқаулығы, NIST сенімді дереккөз терминінің анықтамасы, онлайн жалған ақпаратпен өзара әрекеттесу жөніндегі шолу және латералды оқуды зерттейтін TREC 2024 материалдары енгізілді [1-5]. Деректердің эмпирикалық жиынтығы, сауалнама жауаптары немесе авторлық эксперимент бұл жұмыста пайдаланылған жоқ.
Талдау үш қадаммен жүргізілді. Бірінші қадамда дереккөздерде қайталанатын бағалау белгілері - авторлық, ұйымдық мәртебе, дәлел, уақыт, контекст, тәуелсіз растау және ықтимал мүдде - кодталды. Екінші қадамда белгілер пайдаланушы орындайтын әрекеттердің ретіне келтірілді. Үшінші қадамда ұсынылған реттің шектеулері мен білім беру тұрғысынан қолданылуы салыстырылды. Әдіс дереккөздердің мазмұнын синтездейді, бірақ олардың сандық әсерін өлшемейді.
Нәтижелер және талқылау
Шолу нәтижесі сенімділікті бір ғана “бедел” белгісімен өлшеу қате екенін көрсетті. Сенімділік - дереккөз, дәлел және контекст арасындағы байланысқа тәуелді құбылыс. Мысалы, бұрын танымал ұйым жариялаған мәтінде ескі дерек қолданылса немесе бастапқы зерттеуге сілтеме берілмесе, ұйымның атауы тұжырымды автоматты түрде ақтамайды. Керісінше, шағын ресурс нақты авторын, бастапқы деректерін және түзету саясатын ашық көрсетсе, оны тек атауына қарап қабылдамау да дұрыс емес.
Кесте 1 - Интернеттегі ақпаратты бастапқы бағалау өлшемдері
Өлшем | Негізгі сұрақ | Тексеру әрекеті |
Дереккөз | Мәтінді кім және қандай ұйым жариялады? | Автордың біліктілігін, ұйымын және байланысын сыртқы беттен тексеру. |
Дәлел | Тұжырым қандай бастапқы дерекке сүйенеді? | Зерттеу, құжат, дерекқор немесе ресми статистикаға апаратын сілтемені ашу. |
Уақыт пен контекст | Ақпарат қашан жарияланды және қазірге қатысы бар ма? | Күнін, жаңартылуын, оқиғаның толық контекстін салыстыру. |
Тәуелсіз растау | Басқа сенімді арналарда осы дерек бар ма? | Кілт сөздермен бөлек іздеп, кемінде екі тәуелсіз дереккөзді салыстыру. |
Ықпал және ниет | Мәтін эмоцияға немесе әрекетке асықтыра ма? | Қорқыныш, ашу, асығыстық және мүдделік тіл белгілерін ажырату. |
Кесте 1-дегі өлшемдер бақылау тізімі ретінде ғана емес, шешім қабылдау ретін ұйымдастыратын құрал ретінде түсіндіріледі. Алдымен пайдаланушы дереккөзді анықтайды, кейін негізгі тұжырымды бөліп алып, дәлелге өтеді. Бұдан соң уақыт пен контекст тексеріледі. Соңында ғана ақпаратты бөлісу немесе оған сену туралы шешім қабылданады. Мұндай рет эмоциялық тақырыпаттың алғашқы әсерін әлсіретеді.
Сурет 1 - Ақпаратты тексерудің сапалық алгоритмі
Files
Subscribers can download the files.