All works

Сөз таптарын топтастыру бойынша ғылыми әдебиеттерге шолу

AbstractWork language: KazakhPublished

Work text





[Ұйымның атауы]

[Университет атауы]

[Факультет және кафедра]




БАЯНДАМА

Сөз таптарын топтастыру бойынша ғылыми әдебиеттерге шолу




[Пән немесе іс-шара]

Орындаған

Тексерген





[Қала]



Мазмұны

Кіріспе

Теориялық негіздер

Сөз табы ұғымының мазмұны

Үш принциптің өзара байланысы

Қазақ тіл біліміндегі тарихи даму

Алғашқы жіктеулер және Ахмет Байтұрсынұлы дәстүрі

ХХ ғасырдағы үш принциптің орнығуы

Ғылыми ұстанымдарды салыстыру

Сөз таптарының жүйелік сипаттары

Тоғыз сөз табы үлгісі

Он сөз табы үлгісі және шекаралық топтар

Контекст, синкретизм және сөз табын анықтау әдістемесі

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер


Кіріспе

Сөз таптарын топтастыру мәселесі қазақ тілінің грамматикалық құрылысын сипаттайтын негізгі теориялық түйіндердің бірі. Сөздің қай топқа жататынын анықтау оның жалпы мағынасын атаумен шектелмейді: сөздің грамматикалық тұлғалануы, түрлену жүйесі, сөйлем ішіндегі қызметі және басқа сөздермен тіркесу қабілеті қатар қарастырылады. Сондықтан бұл мәселе морфологияны оқытуға ғана емес, сөзжасамды, синтаксисті, емлені және мәтінді талдауды түсіндіруге де тікелей қатысады.

Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі оқу құралдарында қазақ тілінде тоғыз сөз табы көрсетіледі, ал кейбір зерттеулер модаль сөздерді дербес он сөз табының құрамына қосу мүмкіндігін талқылайды [1; 2]. Мұндай алшақтық сөз таптарының саны туралы пікірталастан гөрі, жіктеу өлшемдерінің қалай қолданылатынын түсіндіруді талап етеді. Бір сөздің контекске қарай есімдік, зат есім немесе етістік сипатында көрінуі, шылаулардың дербес сөздермен арақатынасы, еліктеу сөздердің ерекше семантикасы бір ғана белгіге сүйенудің жеткіліксіз екенін көрсетеді.

Зерттеудің мақсаты. Қазақ тіліндегі сөз таптарын жіктеу теориясының қалыптасуын, негізгі ғылыми принциптерін және қазіргі оқу-ғылыми сипаттамалардағы жүйелік көрінісін әдебиеттерге сүйене отырып талдау.

Зерттеу міндеттері: 1) сөз таптары ұғымының лексика-грамматикалық табиғатын және жіктеу критерийлерін айқындау; 2) қазақ тіл біліміндегі тарихи қалыптасу жолын, соның ішінде Ахмет Байтұрсынұлы дәстүрін сипаттау; 3) тоғыз және он сөз табы үлгілерінің ұқсастықтары мен айырмашылықтарын салыстыру; 4) сөздердің контекстік ауысуы мен синкреттік түбірлер арқылы теориялық мәселелерді қорытындылау.

Дереккөздерге шолу. Жұмыста қазақ тіліндегі сөз таптарын оқулықтық тұрғыдан жүйелейтін оқу құралы [3], үш принциптің тарихи-теориялық арақатынасын талдайтын шолу [1], қазақ тіл біліміндегі зерттеушілердің ұстанымдарын жинақтайтын мақала [2], сөздерді таптастырудың тарихи қалыптасуын сипаттайтын материал [4] және ішкі дерекқордан алынған қазақша шолу мәтіні [5] пайдаланылды. Бұл деректер бірін-бірі толықтырады: бірі қазіргі оқу жүйесін көрсетсе, екіншілері теорияның тарихы мен даулы тұстарын ашады.

Жұмыстың құрылымы. Кіріспеден кейін үш бөлім берілген. Бірінші бөлім сөз таптастырудың теориялық принциптерін түсіндіреді. Екінші бөлім тарихи қалыптасу мен ғылыми мектептердің сабақтастығын қарастырады. Үшінші бөлім тоғыз және он сөз табы үлгілерін, атаушы-көмекші-одағай топтарын және контекстік межені салыстырады. Қорытындыда міндеттер ретімен жинақталған тұжырымдар мен ашық мәселелер беріледі.



1Теориялық негіздер

1.1Сөз табы ұғымының мазмұны

Сөз табы — ортақ лексика-грамматикалық сипаттары бар сөздердің грамматикалық тобы. Мұнда «ортақ» деген сөздердің мағынасы бірдей дегенді білдірмейді; олардың жалпы категориялық мағынасы, белгілі тұлғалармен түрленуі және сөйлемдегі типтік қызметі ұқсас болады. Оқу құралдарында сөз таптары сөздердің мағынасына, сұрағына, түрленуіне және сөйлемдегі қызметіне қарай топтасуы ретінде түсіндіріледі [3]. Бұл анықтамада семантикалық, морфологиялық және синтаксистік өлшемдер бір қатарға қойылған.

Семантикалық принцип сөздің жалпы грамматикалық мағынасына назар аударады. Мысалы, зат есім заттық ұғымды, сын есім заттың сапасы мен белгісін, сан есім сан-мөлшерді, етістік қимыл мен қалыпты білдіреді. Дегенмен лексикалық мағына мен жалпы грамматикалық мағынаны ажырату маңызды. «Ақыл», «жол», «қуаныш» сөздерінің нақты мазмұны әр басқа болғанымен, заттық атау ретіндегі жалпы грамматикалық сипаты ортақ. «Жақсы» сөзі белгі мәнінде сын есім, ал «жақсы сөйледі» тіркесінде қимылдың сипатын анықтап, үстеулік қызметке жақындайды.

Морфологиялық принцип сөздің қандай қосымшаларды қабылдайтынын, қандай грамматикалық категорияларға енетінін және сөзжасам үлгілерін есепке алады. Зат есімнің көптік, тәуелдік, септік тұлғалары; етістіктің шақ, рай, жақ, есімше, көсемше жүйесі; сын есімнің шырай формалары сөз табын тануға көмектеседі. Бірақ сөз тудырушы жұрнақты сөз түрлендіруші тұлғамен тең қоюға болмайды. Мысалы, -шы/-ші жаңа атау жасайды, ал септік жалғауы сөздің грамматикалық парадигмасына қатысады [1].

Синтаксистік принцип сөздің сөйлемде қандай мүше болатынын және қандай сөздермен тіркесетінін анықтайды. Зат есім бастауыш, толықтауыш, баяндауыш қызметтеріне бейім болса, сын есім анықтауыш, үстеу пысықтауыш қызметінде жиі жұмсалады. Алайда сөйлем мүшесі мен сөз табы тең ұғымдар емес: бір сөз табы бірнеше синтаксистік қызмет атқара алады, ал бір сөйлем мүшесі әр түрлі сөз таптарынан жасалады. Осы айырмашылық сөз таптарын үш өлшемнің қиылысында қарастыру қажеттігін көрсетеді.

Сөз табы

Мағына

Тұлға

Сөйлемдегі қызмет

Атаушы сөздер

Көмекші сөздер

Одағай


Схема сөз табын анықтауда бір ғана сұраққа сүйенудің жеткіліксіз екенін көрсетеді. «Тоң» түбірі «жердің тоңы» тіркесінде заттық мән алып, тәуелдік тұлғасында тұрса, «бала тоңып қалды» сөйлемінде көсемше тұлғасы арқылы етістік құрамында көрінеді [1]. Мұнда мағына, тұлға және сөйлемдегі қызмет бір-бірін нақтылайды.

Сурет 1 — Сөз таптарын айқындаудың үш өлшемді үлгісі

1.2Үш принциптің өзара байланысы

Ғылыми әдебиеттерде үш принциптің арақатынасы бірдей сипатталмайды. Бір бағыт семантикалық белгіні негізгі тірек санайды, өйткені сөзді сөз табына біріктіретін түпкі негіз — оның жалпы мағынасы. Екінші бағыт морфологиялық көрсеткіштерді басым көреді: жүйелі парадигма сөз табының тұрақты грамматикалық табиғатын дәлелдейді. Үшінші бағыт синтаксистік қызмет пен тіркесімділікті алға шығарады. Қазақ тілінің агглютинативті құрылысы жағдайында бұл үш өлшемді бөлмей, бірін-бірі тексеретін белгілер ретінде қолдану нәтижелі.

А. Ысқақовтың ұстанымы бойынша кейбір сөз таптарын анықтағанда үш белгі де қатар жұмсалады, ал кейбірінде екі немесе бір белгі жеткілікті болуы мүмкін; алайда семантика сөздің табиғатын танудың маңызды тірегі болып қалады [1]. Бұл пікір жіктеудің механикалық алгоритм емес екенін аңғартады. Шылаулардың толық лексикалық мағынасы әлсіз, олар сөйлемде дербес мүше бола алмайды және көбіне түрленбейді. Сондықтан оларды атаушы сөздермен бірдей өлшеммен сипаттау орынсыз.

Қазіргі оқу сипаттамаларында сөздер үш ірі топқа бөлінеді: атаушы сөздер, көмекші сөздер және одағайлар [3]. Атаушы сөздерге зат есім, сын есім, сан есім, есімдік, етістік, үстеу және еліктеу сөз жатады. Көмекші сөздер құрамында көмекші есім, көмекші етістік, шылау түрлері көрсетіледі. Одағай адамның көңіл-күйін білдіреді немесе шақыру мәнін береді. Бұл ірі жіктеу жеке сөз таптарының ішкі жүйесін жоймайды, керісінше олардың қызметтік айырмасын жоғары деңгейде көрсетеді.

Бірінші бөлімді қорытындылай келе, сөз таптастырудың ғылыми негізі үш өлшемнің бірлігінен тұрады. Семантика жалпы категориялық мағынаны, морфология тұлғалық жүйені, синтаксис сөйлемдік қызмет пен тіркесімділікті ашады. Олардың біреуі әлсіз көрінген жағдайда қалған екеуі сөздің грамматикалық мәртебесін нақтылауға мүмкіндік береді.



2Қазақ тіл біліміндегі тарихи даму

2.1Алғашқы жіктеулер және Ахмет Байтұрсынұлы дәстүрі

Сөз таптарын жіктеу тарихы жалпы тіл біліміндегі көне грамматикалық дәстүрлерден басталады. Ежелгі еңбектерде сөздер есім, етістік және көмекші элементтерге бөлінген. Түркі тілдерін сипаттаған алғашқы зерттеулерде де осындай логикалық жіктеу қолданылды. Алайда қазақ тілінің өзіндік морфологиялық және синтаксистік заңдылықтары толық ескерілмеген кезеңдерде кейбір сөздердің мәртебесі тұрақсыз сипатталды: «қарт» бірде зат есім, бірде сын есім ретінде, «жақсы» бірде сын есім, бірде үстеу ретінде түсіндірілді [4].

Қазақ тіл білімінің ұлттық терминологиясын қалыптастырған Ахмет Байтұрсынұлы сөз таптарын қазақша ғылыми атаулармен жүйелеуге ерекше үлес қосты. «Тіл құралдың» алғашқы нұсқаларында атауыш және шылау сөздерге сүйенген жіктеу байқалса, кейінгі басылымда сөздер тоғыз топқа бөлініп берілді: зат есім, сын есім, сан есім, есімдік, етістік, үстеу, демеу, жалғаулық және одағай [5]. Бұл жүйе сөздердің мағыналық айырмасын және сөйлемдегі қызметін қазақша терминдер арқылы орнықтырды.

The rest of this work is for subscribers

Subscribe to Studkz AI to read the whole work and download its files.

Full work: ~2,800 words · ~11 pages

Files

Subscribers can download the files.

Document DOCX · 61 KB