All works

БҰҰ-ның тұрақты даму мақсаттары және климаттық іс-қимыл

Student's Independent Work (SIW)Work language: KazakhPublished

Work text


[Ұйымның атауы]

[Университет атауы]

[Факультет және кафедра]

БАЯНДАМА

БҰҰ-ның тұрақты даму мақсаттары сын қатерлер және іске асыру жолдары

Таңдалған бағыт: 13-мақсат Климаттың өзгеруіне қарсы іс-қимыл

[Пән немесе іс-шара]

Орындаған

Тексерген

[Қала] 2026



Мазмұны

Кіріспе

Тұрақты даму мақсаттарының теориялық негіздері

13 мақсаттың қазіргі жағдайы және негізгі сын қатерлер

Статистикалық көрсеткіштер және оларды талдау

13-мақсатқа қол жеткізудің заманауи тәсілдері

Ғылыми негізделген ұсыныстар

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер


Кіріспе

Тұрақты даму мақсаттары адамзаттың әлеуметтік әл-ауқатын, экономикалық орнықтылығын және табиғи ортаның сақталуын біртұтас жүйе ретінде қарастырады. 2015 жылы қабылданған 2030 күн тәртібінде 17 мақсат пен 169 нысаналы міндет бекітіліп, олар барлық мемлекеттерге ортақ бағдар ретінде ұсынылды [1]. Бұл жүйеде климат мәселесі жеке экологиялық бағыт қана емес, кедейлікті азайтуға, азық-түлік пен су қауіпсіздігіне, денсаулыққа, инфрақұрылымға және теңсіздікті төмендетуге әсер ететін көлденең фактор болып табылады.

Осы жұмыста таңдалған негізгі бағыт – 13-мақсат: климаттың өзгеруі және оның салдарларына қарсы шұғыл іс-қимыл. Мұндай таңдау климаттық тәуекелдердің өзге 16 мақсатпен тікелей байланысына негізделеді. IPCC климаттың өзгеруі адам әл-ауқаты мен планетаның денсаулығына қауіп екенін, ал әрбір қосымша жылыну дәрежесі тәуекелдерді күшейтетінін көрсетеді [4]. Сондықтан 13-мақсатты талдау теориялық қағидаларды, қазіргі статистикалық жағдайды және іске асыру тетіктерін қатар қарастыруды талап етеді.

Жұмыстың мақсаты – БҰҰ-ның 13-мақсатының теориялық негіздерін ашып, оның қазіргі орындалу жағдайын статистикалық көрсеткіштер арқылы бағалау және ғылыми негізделген іске асыру ұсыныстарын әзірлеу. Осы мақсатқа жету үшін мына міндеттер қойылды: 1) тұрақты даму және климаттық саясат ұғымдарын түсіндіру; 2) 13-мақсаттың міндеттері мен қазіргі сын-қатерлерін талдау; 3) ресми статистикалық көрсеткіштерді жүйелеу; 4) заманауи тәсілдерді бағалау; 5) Қазақстан жағдайына бейімделетін ұсыныстар ұсыну.


1Тұрақты даму мақсаттарының теориялық негіздері

Тұрақты даму ұғымы қазіргі ұрпақтың қажеттіліктерін қанағаттандырып, келешек ұрпақтың өз қажеттіліктерін өтеу мүмкіндігін шектемеу қағидасына сүйенеді. Оның үш өлшемі – экономикалық тиімділік, әлеуметтік әділеттілік және экологиялық қауіпсіздік. 2030 күн тәртібі осы өлшемдерді өзара тәуелді жүйе ретінде бекітеді: таза энергияға көшу шығарындыларды азайтумен қатар денсаулықты жақсартып, жаңа жұмыс орындарын ашуы мүмкін [1].

13-мақсаттың теориялық өзегі климаттық тәуекелді басқару болып табылады. Ол жұмсарту және бейімделу бағыттарынан тұрады. Біріншісі парниктік газдар шығарындыларын азайтып, көміртекті жұтқыштарды сақтауды көздейді. Екіншісі орын алып жатқан немесе күтілетін климаттық әсерлерге төзімділікті арттырады. Сондықтан климатқа төзімді даму екі бағытты әлеуметтік саясатпен, технологиялық жаңғыртумен және әділетті қаржыландырумен біріктіреді [4].

БҰҰ 13-мақсат аясында климаттық қатерлерге төзімділікті күшейтуді, климаттық шараларды ұлттық саясатқа енгізуді және климаттың өзгеруі бойынша білім мен институционалдық әлеуетті арттыруды белгілейді. Сонымен бірге дамушы елдерге климаттық қаржы бөлу және осал елдердің жоспарлау қабілетін қолдау қарастырылған [2].

Теориялық тұрғыдан 13-мақсаттың нәтижесі тек шығарындылар көлемімен өлшенбейді. Тәуекелге ұшырау, осалдық, бейімделу мүмкіндігі, ерте ескерту жүйелері және шешім қабылдауға қоғамның қатысуы да ескеріледі. Бұл климаттық әділеттілік қағидасын күшейтеді: тарихи шығарындыларға үлесі аз қауымдастықтар климаттық әсерлерден көбірек зардап шегуі мүмкін [4].

Қорытындылай келгенде, 13-мақсаттың теориялық негізі шығарындыларды төмендету, климаттық әсерлерге бейімделу және әділетті басқару тіректеріне құрылады.


213 мақсаттың қазіргі жағдайы және негізгі сын қатерлер

Қазіргі жағдай климаттық өзгерістің абстрактілі болжам емес, нақты әлеуметтік-экономикалық тәуекелге айналғанын көрсетеді. Дүниежүзілік метеорологиялық ұйымның дерегіне сәйкес, 2024 жыл бақылау тарихындағы ең жылы жыл болып, жаһандық орташа температура 1850–1900 жылдар деңгейінен 1,55 ± 0,13 °C жоғары болды [5]. Бұл Париж келісімінің ұзақ мерзімді шегінен өтті дегенді білдірмейді, бірақ қауіпті үрдістің жылдамдығын көрсетеді.

IPCC мәліметінше, адам әрекетінен туындаған жылыну әлемнің барлық өңірінде ауа райы мен климаттық экстремумдарға әсер етіп отыр; осал қауымдастықтар пропорционалды түрде көбірек зардап шегеді [4]. Құрғақшылық, су тасқыны, дауыл, аптап ыстық және орман өрттері ауыл шаруашылығына, су ресурстарына, денсаулыққа, көлікке және тұрғын үй қорына қысым түсіреді. Бұл әсерлер кедейлік пен теңсіздікті тереңдетіп, өзге мақсаттардың орындалуын баяулатады.

БҰҰ-ның 2025 жылғы шолуы климатқа байланысты апаттардан зардап шеккен адамдар санының өскенін, ал апаттардан болатын тікелей экономикалық шығындардың жыл сайынғы орташа көлемі 202 млрд АҚШ долларына жеткенін көрсетеді [3]. 2014–2023 жылдары апаттарға байланысты өлім-жітім төмендегенімен, зардап шеккен халық саны артқан. Бұл ерте ескерту, құрылыс нормалары, жерді жоспарлау және әлеуметтік қорғау жүйелерінің маңызын көрсетеді.

БҰҰ бағалауында 13-мақсат индикаторларының 34 пайызы нысанаға сай немесе ілгерілеу үстінде, 66 пайызы мардымсыз ілгерілеу санатында көрсетілген [3]. Бұл шаралардың қажетті жылдамдық пен ауқымға жетпегенін аңғартады. Екінші сын қатер – қаржыландырудың тең бөлінбеуі: мүмкіндігі әлсіз елдерге бейімделу шығыны ауыр түседі.

Үшінші мәселе – өтпелі кезеңнің әлеуметтік салдары. Көміртек сыйымдылығы жоғары салаларды өзгерту еңбек нарығына, өңірлік бюджеттерге және энергия бағасына әсер етуі мүмкін. Сондықтан декарбонизация жұмыскерлерді қайта даярлау, өңірлерді әртараптандыру және осал үй шаруашылықтарына қолдаумен бірге жүруі қажет.


3Статистикалық көрсеткіштер және оларды талдау

13-мақсаттың жай-күйін бағалау үшін көрсеткіштерді климаттық әсерлер, тәуекелді төмендету, шығарындыларды басқару және қаржылық-институционалдық мүмкіндік топтарына бөлуге болады. Бұл жіктеу бір ғана температура көрсеткішіне тәуелді болмауға мүмкіндік береді.

Кесте 1 — 13-мақсатты бағалаудың негізгі көрсеткіштері

Көрсеткіштер тобы

Нені көрсетеді

Саясаттық маңызы

Климаттық әсерлер

Температура, теңіз деңгейі, мұхит жылуы, мұздықтар

Қауіптің ауқымы мен шұғылдығын анықтайды

Апат тәуекелі

Қаза тапқандар, зардап шеккендер, шығын, ерте ескерту

Бейімделу мен азаматтық қорғауды бағалайды

Шығарындылар

Парниктік газдар, энергия құрылымы, көміртек сыйымдылығы

Жұмсарту саясатының нәтижесін көрсетеді

Институционалдық мүмкіндік

Ұлттық жоспарлар, жергілікті стратегиялар, қаржы, білім

Іске асыру қабілетін сипаттайды

Кесте климаттық прогресті тек нәтижелік емес, басқарушылық қырынан да бақылау керегін көрсетеді. Мысалы, температураның өсуі сыртқы жағдайды сипаттаса, ерте ескерту жүйесінің болуы мемлекеттік және жергілікті деңгейдегі дайындықты көрсетеді. 2024 жылға қарай 131 елдің ұлттық апат тәуекелін азайту стратегиясын қабылдап, іске асырып отырғаны туралы дерек институционалдық ілгерілеуді көрсетеді [3]. Бірақ стратегияның болуы оның жеткілікті қаржыландырылғанын білдірмейді.

Статистиканы талдауда уақыт аралығы мен өлшем бірлігін ескеру маңызды. 2024 жылғы 1,55 °C бір жылдық ауытқуды білдіреді, ал климаттық мақсаттар ұзақ мерзімді орташа температураға қатысты бағаланады [5]. Сол сияқты апаттардан өлімнің азаюы оң нәтиже болғанымен, зардап шеккендердің көбеюі экспозиция мен осалдық мәселесінің сақталғанын көрсетеді [3]. Сондықтан көрсеткіштер жиынтығы ғана толық көрініс береді.


413-мақсатқа қол жеткізудің заманауи тәсілдері

Бірінші тәсіл – энергия жүйесін декарбонизациялау. Ол жаңартылатын энергия көздерін кеңейтуді, энергия тиімділігін арттыруды, электр желілерін жаңғыртуды және өндірістегі көміртек сыйымдылығын төмендетуді қамтиды. Энергия ауысуы әлеуметтік қолжетімділікпен ұштасқанда ғана тұрақты болады.

Екінші тәсіл – климатқа бейімделген аумақтық жоспарлау. Қауіпті аймақтарға құрылыс салуды шектеу, су ресурстарын бассейндік қағидамен басқару, қалаларда жасыл инфрақұрылымды көбейту және ауыл шаруашылығында құрғақшылыққа төзімді технологияларды пайдалану климаттық тәуекелді азайтады.

Үшінші тәсіл – ерте ескерту жүйелері және климаттық қызметтер. WMO мұндай жүйелер қауымдастықтарды қорғаудың негізгі құралы екенін атап көрсетеді [5]. Жүйе болжаммен қатар түсінікті хабарламаны, жауапты қызметтердің хаттамасын, халықтың дайындығын және инфрақұрылымның қолжетімділігін қамтуы керек.

The rest of this work is for subscribers

Subscribe to Studkz AI to read the whole work and download its files.

Full work: ~2,000 words · ~8 pages

Files

Subscribers can download the files.

Document DOCX · 61 KB