Ұйқының жеткіліксіздігі және оқудан қажу
Work text
ҒТАМР [ҒТАМР коды]
ӘОЖ [ӘОЖ коды]
Орындаған: [Аты-жөні, тобы немесе сыныбы]
Ұйымы: [Ұйымның атауы]
Қала: [Қала]
ҰЙҚЫНЫҢ ЖЕТКІЛІКСІЗДІГІ ЖӘНЕ ОҚУДАН ҚАЖУ
Аңдатпа
Мақалада ұйқының жеткіліксіздігі мен оқудан қажудың өзара байланысы ғылыми әдебиеттер негізінде талданады. Зерттеудің мақсаты – ұйқы ұзақтығы мен сапасының оқу жүктемесін қабылдауға, зейінге, эмоционалдық реттелуге және қажу белгілеріне ықпал ету тетіктерін жүйелеу. Материал ретінде жасөспірімдер мен жоғары оқу орны студенттеріне арналған денсаулық сақтау ұйымдарының ұсынымдары, жүйелі шолу, бойлық және көлденең зерттеулер пайдаланылды. Талдау ұйқы тапшылығының тек шаршауды күшейтетін жеке фактор емес, стресс, кешіктірілген ұйқы уақыты, күндізгі ұйқышылдық және оқу талаптары арқылы өзара әсер ететін циклдің бөлігі екенін көрсетеді. Зерттеулерде нашар ұйқы сапасы мектептік және академиялық қажумен, төмен оқу жетістігімен және стресс деңгейінің жоғарылауымен тұрақты түрде байланысты болған. Сонымен бірге қолда бар деректердің басым бөлігі өзіндік есепке негізделген көлденең дизайнда жиналғандықтан, себеп-салдарлық қорытындыны сақтықпен түсіндіру қажет. Практикалық тұрғыдан оқу орындары ұйқы гигиенасы туралы білім беруді, ерте скринингті, психологиялық қолдауды және оқу кестесін денсаулыққа бейімдеуді қатар қарастыруы керек. Ұйқыны қалпына келтіру оқудан қажудың алдын алудың жеке әдеті ғана емес, білім беру ортасының жүйелік міндеті ретінде ұсынылады.
Түйін сөздер: ұйқы тапшылығы, оқудан қажу, академиялық стресс, ұйқы сапасы, студент денсаулығы, оқу жетістігі
Кіріспе
Оқу кезеңіндегі шаршау кейде уақытша күш түсу ретінде қабылданғанымен, оның ұйқының тұрақты қысқаруымен қосылуы оқуға қатысуды, зейінді және эмоционалдық тұрақтылықты әлсіретуі мүмкін. Жасөспірімдерге тәулігіне 8–10 сағат ұйқы ұсынылады, ал жеткілікті ұйқы зейінге, мінез-құлыққа, психикалық денсаулыққа және оқуға дайындыққа қолдау көрсетеді [1; 2]. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы жасөспірімдердің психикалық саулығын қолдайтын әдеттердің қатарына тұрақты ұйқы тәртібін де енгізеді [3].
Ғылыми әдебиет ұйқы мен оқу қажуының байланысын екі бағытта түсіндіреді. Бір жағынан, кеш ұйықтау, ұйқының үзілуі және күндізгі ұйқышылдық оқу тапсырмаларын орындауға қажетті зейін қорын азайтады. Екінші жағынан, шамадан тыс оқу талабы мен бағалау қысымы ұйықтар алдындағы ойды тоқтатуды қиындатып, ұйқы сапасын төмендетеді. Университет студенттері туралы жүйелі шолу ұйқы сапасы мен стресс арасында орташа деңгейдегі тұрақты байланыс бар екенін көрсетті, бірақ зерттеулердің біркелкі еместігі нәтижені абайлап түсіндіруді талап етеді [4].
Оқудан қажу ұйқы мәселесімен бірге қарастырылғанда, ол жай ғана шаршау емес, ұзаққа созылған оқу стрессіне эмоционалдық жауап ретінде сипатталады. Жоғары оқу орнындағы жас ересектер арасында жүргізілген зерттеуде қажу ұйқы сапасының нашарлауымен және төменірек оқу көрсеткіштерімен байланысты болған [5]. Сондықтан бұл мақала мына сұраққа жауап іздейді: ұйқының жеткіліксіздігі оқудан қажуды қандай механизмдер арқылы күшейтеді және оқу орындары қандай алдын алу шараларын қолдана алады?
Материалдар мен әдістер
Жұмыс теориялық-талдамалық шолу ретінде орындалды. Дереккөздерге CDC-нің оқушы ұйқысы жөніндегі материалдары, WHO-ның жасөспірімдер психикалық денсаулығы туралы нұсқаулығы, студенттердегі ұйқы мен стресс жөніндегі жүйелі шолу, сондай-ақ мектептік және академиялық қажуды зерттеген рецензияланған мақалалар кірді. Іздеу нәтижесінде тақырыпқа тікелей қатысы бар, әдістері мен қорытындылары ашық берілген дереккөздер іріктелді. Талдау үш қадамнан тұрды: ұйқы тапшылығының оқу үдерісіне ықпалын сипаттау, қажумен ортақ психологиялық тетіктерді салыстыру және білім беру ортасына арналған алдын алу шараларын жүйелеу.
Бұл мақалада жаңа сауалнама, эксперимент немесе бастапқы статистикалық есеп жүргізілген жоқ. Сол себепті нәтижелер жарияланған зерттеулердің қорытындыларын синтездеу ретінде ұсынылады. Көлденең зерттеулердің басымдығы себепті “ұйқы тапшылығы қажуды тудырады” деген қатаң тұжырымнан гөрі, ұйқы, стресс және қажу бірін-бірі күшейтетін ықтимал өзара байланыс ретінде қарастырылады.
Нәтижелер және талқылау
Талдау ұйқы мен оқу қажуы арасындағы байланыстың төрт өзекті арнасын көрсетті. Біріншісі – когнитивтік арна. Ұйқы жеткіліксіз болғанда зейінді ұзақ ұстап тұру, жаңа ақпаратты өңдеу және тапсырмаларды аяқтау қиындайды; бұл оқу әрекетін субъективті түрде ауырлатады [1; 2]. Екіншісі – эмоционалдық арна. Ұйқының қысқаруы ашушаңдықты, алаңдаушылықты және эмоцияны реттеудегі қиындықты күшейтуі мүмкін [3]. Үшіншісі – физиологиялық қалпына келу арнасы: күндізгі ұйқышылдық пен тұрақты қажу оқу жүктемесін көтеру мүмкіндігін төмендетеді. Төртіншісі – мінез-құлықтық арна: шаршаған студент тапсырманы кейінге қалдырып, түнде ұзақ жұмыс істеуге мәжбүр болады, бұл келесі күнгі ұйқы уақытын одан әрі қысқартады.
Сурет 1 – Ұйқы тапшылығы мен оқудан қажудың өзара күшею циклі. Схема авторлық талдау негізінде, дереккөздердегі байланыстарды жинақтау арқылы құрастырылды.
Мектеп оқушылары жөніндегі зерттеулерде күндізгі ұйқышылдық, шаршау және нашар ұйқы сапасы оқудан қажумен байланысты болған, ал төсекте өткізілген уақыттың өзі қажуды толық түсіндіре алмаған [6]. Бұл нәтиже ұйқы мөлшерін ғана емес, оның сапасын, тұрақтылығын және күндізгі сергектікті бірге бағалау керектігін көрсетеді. Яғни “ұзақ ұйықтау” мен “қалпына келтіретін ұйқы” бір ұғым емес.
Files
Subscribers can download the files.