[Ұйымның атауы]

[Университет атауы]

[Факультет және кафедра]

БАЯНДАМА

Қазақстандағы 1921-1922 жылдардағы ашаршылық

Құжаттар мен ақпарат деректері бойынша талдау

[Пән немесе іс-шара]

Орындаған

Тексерген

[Қала]

2026

Мазмұны

Кіріспе

Ашаршылықтың алғышарттары мен себептері

Соғыс жылдарындағы шаруашылықтың әлсіреуі

Азық-түлік саясаты және басқару дағдарысы

Себептерді кешенді түсіндіру

Ашаршылықтың аумақтық және әлеуметтік-демографиялық салдары

Аштық қамтыған аймақтар және халық саны

Босқыншылық, індет және тұрмыс күйреуі

Аймақтық теңсіздік және әлеуметтік жіктелу

Ашаршылықпен күрес және тарихи жады

Кеңестік органдардың шаралары

Қазақ зиялыларының және жергілікті қоғамның әрекеті

Шетелдік гуманитарлық ұйымдардың рөлі

Деректерді талдау және тарихи жады

Көмек жүйесінің нәтижелері мен шектеулері

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер

Кіріспе

1921-1922 жылдардағы ашаршылық Қазақстан тарихындағы азамат соғысы, «әскери коммунизм» саясаты, шаруашылық күйзелісі және табиғи апаттар тоғысқан күрделі кезең болды. Бұл нәубет көбіне 1930-жылдардағы ашаршылықтың көлеңкесінде қалып келгенімен, оның әлеуметтік, демографиялық және саяси салдары кейінгі онжылдықтарға әсер етті. Аштықтың ауқымын түсіну үшін тек құрғақшылықты немесе жұтты атау жеткіліксіз: азық-түлік дайындау жүйесі, соғыс жылдарындағы шаруашылықтың әлсіреуі, көлік пен басқару дағдарысы, халықтың отырықшы және көшпелі бөліктеріне көмектің тең түспеуі қатар қарастырылуы керек.

Жұмыстың мақсаты – 1921-1922 жылдардағы Қазақстан ашаршылығының алғышарттарын, таралу аумағын, халыққа тигізген салдарын және оған қарсы көмек шараларын құжаттық әрі ғылыми жарияланымдар негізінде талдау. Осы мақсатқа жету үшін төрт міндет қойылды: біріншіден, дағдарыстың табиғи және саяси-экономикалық себептерін жүйелеу; екіншіден, аштықтың аумақтық және демографиялық көріністерін сипаттау; үшіншіден, кеңестік органдар мен қазақ зиялыларының әрекеттерін бағалау; төртіншіден, шетелдік гуманитарлық ұйымдардың, соның ішінде АРА-ның, көмегін және дерек сапасының мәселелерін көрсету.

Зерттеу әдістемесі тарихи-салыстырмалы, проблемалық-хронологиялық және деректанулық тәсілдерге сүйенеді. Негізгі назар архивтік құжаттар мен статистикалық мәліметтерді ғылыми мақалалардағы қорытындылармен салыстыруға аударылды. Деректердегі сан айырмашылықтары әдейі жасырылмайды, өйткені өлімді тіркеудің толық болмауы, босқындардың қозғалысы және әкімшілік шекаралардың өзгеруі нақты есепке кедергі келтірді. Ашаршылықты талдауда адам тағдырын тек санға айналдырмай, басқару шешімдері мен күнделікті өмірдің өзара байланысын көрсету маңызды.

Зерттеудің хронологиялық шеңбері 1921 жылдың қарсаңындағы шаруашылық күйзелістен басталып, 1922 жылдың соңындағы көмек жүйесінің қайта құрылуына дейінгі уақытты қамтиды. Бұл шеңбер ашаршылықтың пайда болуын да, оның салдарын жеңілдетуге бағытталған шараларды да біртұтас үдеріс ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Кеңірек тарихи контекст ретінде азамат соғысының мұрасы, автономиялық басқарудың орнығуы және кейінгі жаңа экономикалық саясатқа көшу ескеріледі, бірақ кейінгі 1930-жылдардағы ашаршылық бұл жұмыстың тікелей нысанына айналдырылмайды.

1Ашаршылықтың алғышарттары мен себептері

1.1Соғыс жылдарындағы шаруашылықтың әлсіреуі

1921 жылғы дағдарыс бір ғана маусымдағы өнімсіздіктің нәтижесі болған жоқ. 1918 жылдан 1921 жылдың көктеміне дейін жүргізілген «әскери коммунизм» шаралары ауыл шаруашылығына ауыр салмақ түсірді. Азық-түлік салғырты, күшпен дайындау, еңбек міндеткерлігі және азамат соғысы жағдайындағы мобилизация ауылдағы өндіріс ынтасын әлсіретті. Қазақстан жағдайында бұл өзгерістер мал шаруашылығына тәуелді кеңістіктің ерекшелігімен қабаттасты: мал саны азайғанда, отбасының азық қоры ғана емес, көлік, айырбас және көшіп-қону мүмкіндігі де кеміді.

E-history.kz жариялаған талдауда 1920 жылғы жұт пен 1921 жылғы құрғақшылық соғыс жылдарындағы күйзелісті тереңдеткені көрсетіледі [2]. Жұттың зардабы әсіресе көшпелі және жартылай көшпелі қауымдарға қатты тиді. Егіншілік аудандары тұқымдық көмек алған жағдайда біртіндеп қалпына келе алса, мал шаруашылығының қайта жандануы ұзақ уақыт пен жайылымдық кеңістікті талап етті. Демек, табиғи апаттың өзі әлеуметтік топтарға бірдей әсер етпеді: азық-түлік өндіретін және жол торабына жақын елді мекендер белгілі бір деңгейде көмекке қол жеткізсе, шалғайдағы көшпелі ауылдар оқшау қалды.

1920-1921 жылдардағы жұт пен 1921 жылғы қуаңшылықтың нақты әсері жөніндегі деректер әр өңірде әртүрлі. ҚазҰПУ жариялаған зерттеу кейбір жерлерде мал шығыны 80 пайызға дейін жеткенін, ал қазақ даласының шаруашылық құрылымы егіншілік өңірлермен салыстырғанда баяу қалпына келгенін атап көрсетеді [4]. Мұнда табиғи фактор саяси шешімдерден бөлек тұрған себеп емес. Өнім азайған кезде де дайындау міндеттерінің сақталуы жергілікті қорды азайтып, аштыққа қарсы әрекеттің уақытын қысқартты.

1.2Азық-түлік саясаты және басқару дағдарысы

Аштықтың әлеуметтік апатқа айналуында мемлекеттік азық-түлік саясатының орны айрықша болды. Соғыс жағдайына бейімделген реквизиция жүйесі халықтың нақты өндірістік мүмкіндігін, жергілікті қордың аздығын және көшпелі шаруашылықтың маусымдық сипатын толық ескере алмады. Бұған қоса Қазақстан әкімшілік тұрғыдан кең аумақты қамтыды, теміржол желісі шектеулі болды, ал ат-көлік пен отын жетіспеді. Сондықтан азық бар өңірден азық жоқ өңірге жеткізу де, ашыққан адамдарды көшіру де баяу жүрді.

Құжаттық жарияланымдарда 1921 жылы аштық ресми түрде Орынбор, Ақтөбе, Орал, Қостанай, Бөкей губернияларында және Адай уезінде танылғаны көрсетіледі [2]. Бұл тізім аштық тек аталған аумақтармен шектелді дегенді білдірмейді. Әкімшілік есепке кірмеген ауылдар, көрші губернияларға көшкендер және теміржол бойына шоғырланған босқындар жалпы көріністі күрделендірді. Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының жобасы да зерттеудің міндеттерінің бірі ретінде шекаралас Ресей губернияларына кеткен қазақтардың санын, олардың әлеуметтік-құқықтық жағдайын және қайту үдерісін анықтауды атайды [1].

Мәселені зерттеген қазіргі тарихшылар себептерді бір факторға түсірмейді. Институт материалдарында кеңестік тарихнамада аштық көбіне соғыс пен құрғақшылық салдары ретінде түсіндірілгені, ал кейінгі зерттеулерде азық-түлік саясаты, ауыл шаруашылығы дағдарысы және мемлекеттік органдардың шешімдері де талданатыны көрсетілген [1]. Сондықтан ғылыми қорытынды табиғи апатты жоққа шығармай, оның салдарын күшейткен институционалдық тетіктерді де есепке алуы тиіс.

1.3Себептерді кешенді түсіндіру

Сурет 1 — 1921-1922 жылдардағы ашаршылықтың себептері мен салдарының өзара байланысы

Себептерді үш деңгейге бөлу талдауды нақтылайды. Бірінші деңгей – табиғи-шаруашылық факторлар: құрғақшылық, жұт, егін өнімінің азаюы, малдың қырылуы. Екінші деңгей – соғыс пен экономикалық күйзеліс: көлік жүйесінің бұзылуы, еңбек ресурстарының бөлінуі, өндірістік құралдардың тозуы. Үшінші деңгей – саяси-басқарушылық факторлар: реквизиция, қорларды бөлу басымдықтары, ақпараттың орталыққа кеш жетуі және көмек органдарының әлсіз материалдық базасы. Осы үш деңгей бір-бірін күшейтіп, жергілікті дағдарысты жаппай аштыққа айналдырды.

Мұндай үлгіде себептердің өзара байланысын уақыт бойынша да көрсетуге болады. Алдымен соғыс пен реквизиция шаруашылықтың қор жинау қабілетін төмендетті. Одан кейін жұт пен құрғақшылық азық өндірісін азайтты. Өнім азайған кезде бұрынғы міндеттемелердің сақталуы ауылдың ішкі қорын сарқып, айырбас мүмкіндігін шектеді. Соңында көлік пен байланыс әлсіздігі көмекті дер кезінде жеткізбеді. Бұл тізбектің әр буыны жеке алғанда жергілікті дағдарыс болуы мүмкін еді, ал олардың қабаттасуы бүкіл аймақтық жүйені тұрақсыздандырды.

Сондықтан «аштық» пен «ашаршылық» ұғымдарын ажырата қолдану пайдалы. Аштық азықтың жетіспеуін білдірсе, ашаршылық әлеуметтік жүйенің кең көлемде бұзылуын, өлім-жітімді, босқыншылықты, індетті және институттардың дағдарысын қамтиды. Қазақстан жағдайында осы кең мағынадағы ұғым орынды, өйткені мәселе жеке ауылдардағы тапшылықпен шектелмей, бірнеше губернияның шаруашылық және демографиялық құрылымына әсер етті.

Себептік тізбекті осылай құру жауапкершілік мәселесін де байыпты қарауға мүмкіндік береді. Ашаршылықты тек «табиғи апат» деп сипаттау мемлекеттік саясаттың әсерін көмескілейді; керісінше, оны тек әдейі ұйымдастырылған қасірет ретінде түсіндіру қолда бар деректердің аймақтық және хронологиялық айырмаларын елемеуі мүмкін. Сондықтан бұл жұмыста «көп факторлы апат» ұғымы қолданылады: табиғи қауіп пен соғыс күйзелісі мемлекеттік шешімдер арқылы әртүрлі топтарға әркелкі әсер етті.