[Ұйымның атауы]

[Факультет және кафедра]

БАЯНДАМА

Ағартушылық саясатының тарихи маңызы мен бағасы

[Пән немесе іс-шара]

Орындаған: Ақбота Испан, Жумамурадова Нурия, Абдрахман Жұлдыз, Удербаева Мерей
Топ: КЯЛ-26 3

Тексерген: Китикулов С.

[Қала]

2026

Мазмұны

Кіріспе

Ағартушылық саясатының тарихи контексті мен мақсаттары

Ағартушылық ұғымы және отарлық басқару

Мектеп, тіл және діни білім арасындағы қайшылық

Қазақ қоғамының ағартушылық бастамалары және ұлттық жаңғыру

Қазақ ағартушыларының тарихи рөлі

Жәдидтік жаңғыру және қоғамдық пікір

Кеңестік ағарту және тарихи бағалау мәселесі

Сауатсыздықты жою және білім жүйесін кеңейту

Орыстандыру, тілдік саясат және тарихи қайшылық

Тарихи маңызын бағалау өлшемдері

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер

Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Ағартушылық саясаты Қазақстан тарихында білім тарату мен мәдени жаңарудың ғана емес, билік пен қоғам арасындағы қатынастардың да маңызды тетігі болды. XIX ғасырдың екінші жартысынан XX ғасырдың алғашқы онжылдықтарына дейін мектеп, медресе, баспасөз, жаңа оқыту әдістері және сауат ашу науқандары бір-бірімен тоғысты. Бұл үдерістердің нәтижесі біржақты болған жоқ: халықтың оқу мүмкіндігі кеңейгенімен, империялық және кейін кеңестік басқару білімді тілдік, әкімшілік және идеологиялық бақылаумен байланыстырды. Сондықтан ағартушылықты тек өркениет әкелген немесе тек отарлау құралы деп бағалау тарихи шындықтың күрделілігін азайтады [1; 2].

Зерттеудің мақсаты – Қазақстандағы ағартушылық саясатының негізгі бағыттарын сипаттап, оның әлеуметтік-мәдени нәтижелерін және отарлық-идеологиялық шектеулерін салыстырмалы түрде бағалау.

Зерттеу міндеттері: 1) патша дәуіріндегі оқу-ағарту саясатының мақсаттары мен институттарын анықтау; 2) мұсылмандық мектептер, жәдидтік жаңғыру және қазақ зиялыларының бастамаларын талдау; 3) кеңестік сауаттандырудың жетістіктері мен қайшылықтарын көрсету; 4) ағартушылық саясатының тарихи маңызына теңгерімді баға беру.

Дереккөздерге шолу. Жұмыста Қазақстан тарихына арналған ғылыми-танымдық жарияланымдар, оқу-ағарту тарихын әдіснамалық тұрғыдан қарастыратын мақала, қазақ зиялыларының қызметін сипаттайтын материал және ҚазҰУ хабаршысында жарияланған зерттеу пайдаланылды [1–5].

Жұмыстың құрылымы. Реферат кіріспеден, үш негізгі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

1Ағартушылық саясатының тарихи контексті мен мақсаттары

1.1Ағартушылық ұғымы және отарлық басқару

Ағартушылық саясаты дегеніміз – халықтың сауатын ашу, мектептер жүйесін қалыптастыру, оқулықтар мен баспасөзді дамыту арқылы білімді қоғам құруға бағытталған шаралар жиынтығы. Алайда отарлық жағдайда бұл саясаттың екі қабаты қатар жүрді. Бір жағынан, мектеп жаңа білімге, кәсіби дағдыға және әлеуметтік мобильдікке жол ашты. Екінші жағынан, мектеп әкімшілікке қажет тілмаштар мен төменгі буын қызметкерлерін даярлап, биліктің жергілікті кеңістіктегі ықпалын күшейтті. Қазақстандағы ағарту тарихын зерттеу осы екі өлшемді бір мезгілде ескеруді талап етеді [1; 4].

Патша империясының шекаралық аймақтардағы саясаты жергілікті халықты басқаруға қолайлы кадр даярлаумен шектелмеді. Діни ортаны бақылау, білім мазмұнын реттеу және орыс тілінің әкімшілік қатынастағы орнын күшейту де осы саясаттың құрамына кірді. 1870 жылғы ережелерге байланысты орыс-қазақ және аралас мектептер ашылып, мұсылман оқу орындарына орыс сыныптарын енгізу мәселесі көтерілді [2]. Бұл шаралар білім беру саласын орталықтандыруға мүмкіндік бергенімен, ана тіліндегі білімнің дербес дамуын шектеді.

Оқу-ағарту жүйесінің институционалдық әлсіздігі де маңызды фактор болды. Мектептер саны, мұғалім даярлығы, оқулық қоры және ауылдық жерлердегі тұрақты ғимараттар жеткіліксіз еді. Сондықтан ресми түрде мектеп ашу мен халықтың кең көлемде білім алуы бір ұғым болмады. Тарихи материалдарда бастауыш мектептердің қазақтарды жан-жақты оқыту үшін емес, әкімшілікке қызмет ететін шектеулі дағдыларды қалыптастыру үшін ашылғаны туралы пікір айтылады [2].

1.2Мектеп, тіл және діни білім арасындағы қайшылық

Мұсылмандық мектептер мен медреселер қазақ қоғамында діни сауатпен қатар жазу, оқу, моральдық тәрбие және қоғамдық байланыс қызметін атқарды. Патша әкімшілігінің оларды бақылауға алуы тек діни саясатпен түсіндірілмейді: медресе мен мешіттің айналасында қалыптасқан қауымдық дербестік империялық басқару үшін тәуелсіз әлеуметтік ресурс болды. XIX ғасырдың соңында діни білім беру ошақтары қысымға қарамастан өз қызметін жалғастырды, ал баспа ісі қазақ және шағатай тілдеріндегі әдебиеттерді таратуға жағдай жасады [3].

Осы қайшылықтан жәдидтік қозғалыс күшейді. Жәдидтер оқытуда дыбыстық әдісті, зайырлы пәндерді, жаңартылған оқулықтарды және баспасөзді қолдануды ұсынды. Жаңа әдіс дәстүрлі діни білімді толық жоққа шығармай, оны қоғамның жаңа қажеттіліктерімен ұштастыруға тырысты. Бұл ұстаным қазақ қоғамындағы білімді діни кеңістіктен қоғамдық пікір мен ұлттық мәдениет кеңістігіне қарай кеңейтті [3; 4].

Бірінші бөлімнің қорытындысы. Империялық ағартушылық саясаты білім беру инфрақұрылымын қалыптастыруға ықпал еткенімен, оның мақсаттары жергілікті халықтың еркін мәдени дамуымен толық сәйкес келмеді.

2Қазақ қоғамының ағартушылық бастамалары және ұлттық жаңғыру

2.1Қазақ ағартушыларының тарихи рөлі

Қазақ ағартушылығы сырттан енгізілген мектеп үлгісінің қарапайым жалғасы болған жоқ. Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбайұлы және кейінгі ұлттық зиялылар білімді адамның жеке жетілуі мен қоғамның моральдық жаңаруына байланысты қарастырды. Олардың еңбектерінде ғылымға ұмтылу, еңбекке бейімделу, әділеттілік және ана тіліндегі тәрбие мәселелері қатар көрінді. Қазақ ағартушылары орыс және еуропалық білім жетістіктерін игеруге шақырғанымен, бұл үндеу ұлттық мәдениетті жоюды емес, қоғамның мүмкіндігін кеңейтуді көздеді [5].

Қазақ ағартушылығының ерекшелігі оның тарихи жағдайдан туындауында болды. Батыс Еуропадағы ағартушылық феодалдық қатынастарды сынап, азаматтық қоғам мен ақыл-ой еркіндігін алға шығарса, Қазақстанда ағарту сауатсыздықты азайтуға, көшпелі ортадағы әлеуметтік байланыстарды жаңартуға, отарлық тәуелділіктің салдарын жеңілдетуге және ұлттық өзіндік сананы қорғауға бағытталды [5].

Ұлттық зиялылардың келесі буыны – Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Әлихан Бөкейхан және олардың серіктері – мектепті саяси және мәдени жаңғырудың негізі деп таныды. Олар мұғалім даярлау, оқулық жазу, мерзімді баспасөз шығару, халықтың ауыз әдебиеті мен этнографиялық мұрасын жинау ісіне араласты. 1920-жылдардың басында Байтұрсынұлы мұғалім кадрларын қысқа курстар және арнайы педагогикалық оқу орындары арқылы дайындауды ұсынды; 1920 жылы республикада әртүрлі бағыттағы техникумдар мен халық ағарту институттары жұмыс істегені көрсетіледі [4].

2.2Жәдидтік жаңғыру және қоғамдық пікір

Жәдидтік ағымның тарихи маңызы оның білім мазмұнын ғана емес, білім алушының қоғамдық белсенділігін де өзгертуінде болды. Дыбыстық оқыту әдісі сауат ашу уақытын қысқартуға, ана тіліндегі баспа мәтінін көбейтуге және мұғалімнің әдістемелік рөлін арттыруға мүмкіндік берді. Мектеп реформасы бірте-бірте газет-журнал, әдеби шығарма, пікірталас мәдениеті және әйелдердің білім алуы туралы қоғамдық сұраныспен ұштасып кетті [3; 4].