Все работы

Жасанды интеллект адам ақыл-ойынан асып түсе ала ма: когнитивтік және философиялық талдау

СтатьяЯзык работы: КазахскийОпубликовано

Текст работы

ӘОЖ [ӘОЖ коды]

ҒТАМР [ҒТАМР коды]

[Автордың аты-жөні]

[Ұйымның атауы, Қала, Ел]

[E-mail], [ORCID]

ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ АДАМ АҚЫЛ-ОЙЫНАН АСЫП ТҮСЕ АЛА МА: КОГНИТИВТІК ЖӘНЕ ФИЛОСОФИЯЛЫҚ ТАЛДАУ

Аңдатпа

Мақалада қазіргі жасанды интеллект жүйелерінің даму қарқыны мен олардың адам ақыл-ойынан асып түсу ықтималдығы когнитивтік, технологиялық және философиялық тұрғыдан жан-жақты талданады. Зерттеудің негізгі мақсаты – машиналық интеллекттің есептеуіш мүмкіндіктері мен адамның табиғи санасының, субъективті тәжірибесінің (квалиа) арасындағы түбегейлі сапалық айырмашылықтарды анықтау және жалпы жасанды интеллект концепциясының шектеулерін айқындау болып табылады. Жұмыста теориялық талдау, жүйелік салыстыру, танымдық-концептуалдық моделдеу және философиялық герменевтика әдістері қолданылды. Зерттеу нәтижесінде тар шеңбердегі жасанды интеллект жүйелерінің деректерді өңдеу жылдамдығы, комбинаторлық іздеу және күрделі құрылымдық үлгілерді тану бойынша адамнан әлдеқайда асып түскенімен, шынайы түсіну, семантикалық мағынаны сезіну, тәндік таным, эмпатия және этикалық шешім қабылдау сияқты адам парасатына тән қасиеттерге ие бола алмайтыны дәлелденді. Сондай-ақ Джон Серлдің классикалық «Қытай бөлмесі» эксперименті мен Моравек парадоксы тұрғысынан машиналардың синтаксистік таңбаларды өңдеуі ешқашан семантикалық санаға айнала алмайтындығы негізделді. Мақаланың ғылыми және практикалық маңызы жасанды интеллекттің болашағын бағалауда техно-оптимистік иллюзиялардан арылып, адам мен машина арасындағы бәсекелестікті емес, когнитивтік симбиозды қалыптастырудың әдіснамалық негізін ұсынуында.

Түйін сөздер: жасанды интеллект, адам ақыл-ойы, жалпы жасанды интеллект, когнитивтік ғылым, сана табиғаты, сараптау жүйелері, машиналық оқыту.

Кіріспе

XXI ғасырдың алғашқы онжылдықтарында есептеу техникасы мен машиналық оқыту алгоритмдерінің қарқынды дамуы адамзатты бұрын-соңды болмаған интеллектуалдық трансформацияның алдына қойды. Бүгінгі таңда жасанды нейрондық желілер, үлкен тілдік модельдер және күрделі аналитикалық жүйелер бұрын тек адам ақыл-ойының құзырында саналған мәтінді талдау, бейнелерді тану, медициналық диагностика, шахмат пен го ойындарында шешім қабылдау, тіпті көркем шығармашылық элементтерін орындау деңгейіне жетті. Осы орайда ғылыми орта мен заманауи қоғамда «Жасанды интеллект адам ақыл-ойынан асып түсе ала ма?» деген өзекті сауал өткір академиялық пікірталастар тудыруда.

Интеллект ұғымы – жеке тұлғаның ақыл-ой қабілетін, ақпаратты мақсатты бағытта қайта өңдеуге, жаңа жағдайларға бейімделуге және тәжірибеге сүйене отырып білімді қолдануға мүмкіндік беретін күрделі танымдық процестердің бірлігін білдіреді [1]. Қазіргі есептеуіш технологиялар дамуында жасанды жүйелердің мәліметтерді өңдеу тиімділігі мен олардың практикалық міндеттерді орындау мүмкіндіктері терең зерттелуде [2]. Адам миы миллиардтаған өзара байланысқан нейрондардан тұратын аса күрделі биофизикалық жүйе болып табылады және оның кейбір есептеуіш қасиеттерін жасанды нейрондық желілер жоғары дәлдікпен модельдей алады [3]. Алайда адам мен компьютердің өзара әрекеттесу тарихы көрсеткендей, есептеуіш машиналардың математикалық операцияларды шапшаң орындауы олардың адам сияқты ойлау қабілетіне ие екендігін білдірмейді [4].

Көптеген зерттеулер жасанды жүйелердің тек қолданбалы көрсеткіштеріне мән беріп, оның когнитивтік-психологиялық және саналық табиғатына терең бойламайды. Ақыл-ой тек формалды ақпарат өңдеуден тұрмайды, оның астарында тұлғалық сезімдер, ерік-жігер және психикалық тұтастық жатыр [5]. Осыған байланысты, жасанды жүйелердің адам ақылынан сапалық тұрғыда асып түсуі мүмкін бе, әлде бұл тек сандық есептеулердегі басымдық қана ма деген ғылыми мәселенің басы ашылмаған. Осы зерттеудің мақсаты – жасанды интеллект пен адам ақыл-ойының құрылымдық және функционалдық ерекшеліктерін салғастыра отырып, машиналық интеллекттің табиғи санадан асып түсу мүмкіндігінің ғылыми шекарасын айқындау.

Материалдар мен әдістер

Зерттеу барысында теориялық-салыстырмалы, жүйелік және танымдық-концептуалдық әдіснама кешенді түрде пайдаланылды. Зерттеудің ақпараттық-теориялық базасы ретінде когнитивтік психология, нейрокибернетика, компьютерлік ғылымдар және сана философиясы саласындағы іргелі ғылыми еңбектер мен жарияланымдар негізге алынды. Адам ақыл-ойы мен машиналық интеллекттің функционалдық параметрлерін салыстыру үшін критериалды талдау, аналогия және логикалық дедукция тәсілдері қолданылды. Талдау жұмысында биологиялық нейрондар мен жасанды архитектуралардың айырмашылықтары сараланып, Джон Серлдің «Қытай бөлмесі» тұжырымдамасы, «Лавлейс тезисі» және Моравек парадоксы концептуалды негіз ретінде қарастырылды. Бұл тәсіл мәселені тар шеңбердегі инженерлік-технологиялық өлшеммен шектемей, адам парасатының экзистенциалдық, семантикалық және мәдени-әлеуметтік өлшемдерін тұтастықта қарастыруға жол ашады.

Нәтижелер және талқылау

Жасанды интеллекттің ғылыми міндеті – ақылға қонымды пайымдаулар мен адам іс-әрекетін жасанды құрылғылар көмегімен тыңнан жасау және имитациялау болып табылады [6]. Қазіргі кезеңде бұл бағыт нейрокибернетика мен машиналық интеллект деп аталатын қос арнада қарқынды дамып, сараптау жүйелері мен білім базалары ақпараттық менеджменттің аса маңызды құралына айналды [7]. Дегенмен, есептеу техникасының мүмкіндіктері адам миының табиғи қасиеттерімен салыстырғанда ерекше архитектуралық айырмашылықтарға ие.

Адам миының құрылымы мен жасанды нейрондық желілер арасындағы функционалдық байланыс ғылымда кеңінен қарастырылады. Төмендегі 1-суретте қазіргі жасанды нейрондық модельдердің адамның жүйке жүйесінен шабыт алған құрылымы бейнеленген.

Сурет 1 – Жасанды нейрондық модельдер мен ми қызметінің байланысы (Photo: Google DeepMind / Pexels)

Сурет 1-де көрсетілгендей, жасанды нейрондық желілер биологиялық жүйке жүйесінің құрылымдық принципін үлгі ретінде алғанымен, олар мидың химиялық, биоэлектрлік және гормоналды деңгейдегі күрделі динамикасын толық қамти алмайды. Адам миының үшінші функционалдық аймағы сырттан келген ақпараттарды біріктіріп, семантикалық тұтастық қалыптастырады [3]. Ал жасанды алгоритмдер тек сандық салмақтар мен математикалық матрицаларды қайта есептеумен шектеледі. Адам ақыл-ойы мен жасанды интеллект жүйелерінің негізгі айырмашылықтарын жүйелеу мақсатында 1-кесте құрастырылды.

Кесте 1 – Адам ақыл-ойы мен қазіргі жасанды интеллект жүйелерінің салыстырмалы сипаттамасы

Салыстыру критерийі

Адам ақыл-ойы (табиғи интеллект)

Жасанды интеллект жүйелері

Ақпаратты өңдеу сипаты

Сапалық, семантикалық және контекстік тұтас қабылдау

Символдық, математикалық және статистикалық талдау

Есептеу жылдамдығы мен көлемі

Шектеулі биофизикалық жылдамдық, шаршағыштыққа бейім

Үлкен көлемдегі деректерді өте жылдам өңдеу

Сана мен өзін-өзі сезіну (квалиа)

Субъективті тәжірибеге, ішкі рефлексияға ие

Сана мен сезім мүлде жоқ, тек нәтижені имитациялау

Бейімделу және жалпылау

Беймәлім ортаға аз тәжірибемен тез бейімделеді

Оқытылған деректер жиыны шеңберімен шектелген

Этикалық және эмоционалдық түсінік

Эмпатия, мораль, ар-ождан және құндылықтарға сүйенеді

Эмоцияны сезінбейді, этикалық мағынаны түсінбейді

Шығармашылық бастама

Шынайы шабыт, жаңа ғылыми парадигмаларды ашу

Бар үлгілерді комбинациялау және қайта өңдеу

Ескертпе: Кесте автор тарапынан деректер негізінде жүйеленген.

Кесте 1-де ұсынылған деректерден көрініп тұрғандай, жасанды интеллект сандық параметрлер, есептеу жылдамдығы мен ақпаратты сақтау көлемі жағынан адамнан әлдеқайда озық. Алайда сапалық қасиеттер тұрғысынан машина адамға жете алмайды. Адам санасы тек сыртқы стимулдарға жауап қату емес, өзін-өзі түйсіну, субъективті сезіну және интенционалдық сияқты терең қабілеттерге ие [8]. Философ Джон Серл өзінің атақты «Қытай бөлмесі» экспериментінде көрсеткендей, компьютерлік бағдарлама белгілі бір ережелер арқылы таңбаларды өңдегенімен, олардың шынайы мағынасын ешқашан түсінбейді. Синтаксис ешқашан семантиканы алмастыра алмайды. Бұл тұжырым тарихи «Лавлейс тезисімен» үндеседі: машина ешқашан адамның нұсқаулығынан тыс өз еркімен жаңа мақсат қоя алмайды [6].

Жасанды интеллекттің даму деңгейлерін зерделеу барысында ғалымдар жүйелерді бірнеше сатыға бөледі. 2-суретте тар жасанды интеллекттен гипотетикалық суперинтеллектке дейінгі иерархиялық модель көрсетілген.

Интеллект деңгейлері

Тар жасанды интеллект (ANI)

(Нақты есептерді шешу)

Жалпы жасанды интеллект (AGI)

(Адам деңгейіндегі когнитивтік қабілет)

Суперинтеллект (ASI)

(Барлық салада адамнан асып түсу)

Сурет 2 – Жасанды интеллект жүйелерінің даму сатылары мен иерархиясы

Сурет 2-де көрсетілгендей, бүгінгі ғылыми-техникалық жетістіктер тек тар шеңбердегі жасанды интеллект (ANI) шеңберінде жүзеге асуда. Тар интеллект белгілі бір нақты тапсырманы адамнан әлдеқайда жоғары деңгейде орындай алады. Алайда жалпы жасанды интеллектке (AGI) және одан кейінгі суперинтеллектке (ASI) өту мәселесінде фундаменталды кедергілер бар. Олардың бірі – Моравек парадоксы. Бұл парадоксқа сәйкес, адам үшін ең күрделі болып саналатын логикалық, математикалық есептерді компьютер оңай шешеді, ал қарапайым бір жасар баланың кеңістікті бағдарлауы, заттарды тануы және қозғалыс қимылдарын үйлестіруі есептеуіш жүйелер үшін орасан зор қиындық туғызады.

Продолжение работы доступно подписчикам

Оформите подписку Studkz AI, чтобы прочитать работу целиком и скачать её файлы.

Полная работа: ~3 500 слов · ~14 стр.

Файлы

Скачивать файлы могут пользователи с подпиской.

Документ DOCX · 90 KB